W okresie ostatnich 30 lat praktyczne wykorzystanie działalności badawczej doprowadziło do powstania nowej specjalności – "inżynierii środowiska". Wychodzi ona naprzeciw rosnącym potrzebom społecznym poprawy pogarszającego się stanu środowiska przyrodniczego. Cele realizacyjne tej specjalności były nastawione przede wszystkim na usuwanie skutków naruszeń równowagi w przyrodzie powodowanych przez przemysłową działalność człowieka. Budowa wszelkiego rodzaju oczyszczalni ścieków, gazów i innych zanieczyszczeń i rozwój procesów technologicznych są tego praktycznym wyrazem. Silne przeświadczenie, że w ten sposób uda się rozwiązać problemy zanieczyszczenia środowiska stało się powszechne. To usuwanie skutków lub inaczej określane „oczyszczanie na końcu rury” (end of pipe) stało się wiodącym modelem ochrony środowiska naturalnego w świecie w latach 60 i nadal wiele krajów opierając się na tym modelu definiuje najważniejsze cele swojej polityki ekologicznej. Zasady inżynierii środowiska związanej z czysta produkcją mają swoje zastosowanie również w opakowaniach.

Definicja

Zasady „czystej produkcji” zmieniają dotychczasowe podejście rządów do zagadnień ochrony środowiska, które polegały na ustaleniu limitów emisji zanieczyszczeń wody, powietrza i gleby. Przemysł dotychczas zgodnie z zasadą ograniczeń zanieczyszczeń był zobowiązany do instalowania filtrów i innych urządzeń „kontrolujących zanieczyszczenia. Podejście takie było błędne, ponieważ zakładało ono, że pewien poziom skażeń jest przez środowisko tolerowany, a że woda, powietrze i gleby podlegają różnym instytucją decyzyjnym nikt nie uwzględnił transferu zanieczyszczeń. Typowymi przykładami takich działań jest np. składowanie na wysypiskach zanieczyszczonych filtrów, które skażają zarówno glebę jak i wody gruntowe. Innym przykładem jest spalony szlam z oczyszczalni ścieków, który w wyniku spalania zatruwa powietrze (również glebę i wody gruntowe, gdy popioły ze spalarni trafiają na wysypiska lub spadną wraz z opadami atmosferycznymi). Dlatego najskuteczniejszą strategią jest eliminowanie toksycznych substancji w procesach przemysłowych poprzez wprowadzanie administracyjnych zakazów. Często niestety, nie da się ich wprowadzić globalnie przez co skażenie nadal występuje, zarówno z dawnych emisji, jak i nowych z obecnej produkcji.

W programie Czystej Produkcji prowadzonym w ramach UNEP-u ( Program ONZ Ochrony Środowiska) ustalono następującą definicje:
„Czysta Produkcja” jest konceptualną i proceduralną strategią, która wymaga, aby wszystkie etapy cyklu życiowego produktu lub procesu produkcyjnego uwzględniały cel prewencji lub minimalizacji przejściowego bądź trwałego ryzyka dla zdrowia ludzkiego lub środowiska naturalnego. Ogólne zaangażowanie społeczne jest niezbędne we wdrażaniu tej złożonej strategii w celu osiągnięcia stabilnych społeczeństw”.

Zrównowazony rozwój

Jednak szybciej i dokładniej zrozumiemy te pojęcie posługując się założeniami Zrównoważonego Rozwoju, które jednocześnie mogą stać się podstawą filozofii Czystej Produkcji. Są to:
1) Powściągliwość – a więc ukształtowanie innych niż dotychczas postaw ludzkich i innej hierarchii wartości

2) Dominować muszą prawa jakościowe , a nie ilościowe (zasobność materialna), a jakość życia musi stać się powszechnym dążeniem człowieka

3) Cele człowieka muszą zostać zharmonizowane z możliwościami rozwojowymi całej przyrody, której człowiek musi na powrót stać się integralną częścią

4) Nieodwracalne zasoby przyrody i jej różnorodność muszą być zachowane zarówno w skali globalnej jak i lokalnej, a ich eksploatacja ograniczona

5) Konieczne czerpanie z nieodnawialnych zasobów przyrody musi być wysoko efektywne z maksymalnym zachowaniem zasady zamkniętych cykli

6) Wymagania ochrony środowiska przyrodniczego muszą być włączone do ogólnych celów i szczegółowych decyzji polityki państwa i narodu

7) Procesy decyzyjne – zarówno na szczeblu centralnym jak i lokalnym – muszą odbywać się z powszechnym udziałem społecznym

8) Rozwój gospodarczy musi uwzględniać wymagania i możliwości środowiska przyrodniczego - lokalnie i globalnie – i nie może się odbywać kosztem potrzeb przyszłych pokoleń

9) Jest konieczne inne ukształtowanie stosunków w skali lokalnej i międzynarodowej w celu stworzenia jednakowych szans rozwoju i życia dla wszystkich ludzi

W praktyce realizacja ww. filozofii oznacza przeniesienie zainteresowań nauki i praktyki w zakresie poprawy i zatrzymania degradacji środowiska przyrodniczego „ z końca rury” na jej początek. To nowe podejście dla odróżnienia od „ oczyszczania na końcu rury” określa się jako „działanie u źródła”. Przeciwstawiamy filozofii usuwania skutków znacznie szerzej rozumianą filozofię zapobiegania ich powstawaniu.

Podsumowanie

Podsumowując czysta produkcja kładzie nacisk na ograniczenie zanieczyszczeń u źródła, czyli w momencie ich powstawania w procesie produkcyjnym, zamiast budowy kolejnych, coraz to nowocześniejszych „ oczyszczalni na końcu rury”. Czysta Produkcja jest przeciwstawieniem idei ograniczania skutków działalności przemysłowej w środowisku naturalnym przez budowę: oczyszczalni ścieków, instalacji oczyszczania gazów, bezpiecznych składowisk odpadów stałych, urządzeń likwidujących inne zagrożenie. Nie oznacza to jednak wykluczenia oczyszczania – jest ono traktowane jednak jako rozwiązanie ostateczne, w stosunku do tych odpadów, których powstaniu nie da się jeszcze zapobiec. Zmniejszenie uciążliwości dla środowiska jest jednym z głównych aspektów Czystej Produkcji. Kolejnym jest tzw. dodatkowy efekt ekonomiczny. Oznacza to, że projekty czystej produkcji przynoszą korzyści zarówno przyrodzie jak i przedsiębiorstwu. Dla przykładu: zamykając obieg wody przy zwilżaniu lub chłodzeniu redukuje się zużycie wody ( jako zasobów przyrody), ale równocześnie zmniejsza opłaty za jej zużycie. Z kolei zmniejszenie emisji toksycznych substancji ogranicza opłaty za korzystanie ze środowiska. Jest to zatem droga do zmniejszenia kosztów przedsiębiorstwa. Należy pamiętać, że Czysta Produkcja nie jest działaniem jednorazowym. Przedsiębiorstwa decydujące się na dobrowolne wdrażanie strategii Czystej Produkcji stale dążą do redukcji zanieczyszczeń, zmniejszenia zużycia energii oraz kosztów związanych z opłatami środowiskowymi poprzez opracowywanie i wdrażanie tzw. projektów Czystej Produkcji. Inwestycje takie zwracają się bardzo szybko nawet po okresie kilku miesięcy, wszystko jednak zależy od projektu Czystej Produkcji.

Projektowanie i wdrażanie pilotowego projektu Czystej Produkcji w zakładzie zakończone jest opracowaniem końcowego raportu. Projekty są konsultowane okresowo przez ekspertów Czystej Produkcji i przedstawiane pod publiczną obronę, z udokumentowaniem efektów ekologicznych i ekonomicznych. Członkowie zespołów, które obroniły swoje projekty otrzymują Dyplomy Ekspertów Czystej Produkcji. Zakład jest wpisywany do rejestru przedsiębiorstw, które ukończyły szkolenie. Projekt zaś zostaje wpisany do Rejestru Projektów Czystej Produkcji. W strukturze organizacyjnej przedsiębiorstwa powstają specjalne grupy projektowe ds. Czystej Produkcji. Najistotniejsze jest więc zainteresowanie się tą strategią naczelnego kierownika i stworzenie Systemu Zarządzania Środowiskiem opartego o strategię Czystej Produkcji.

www.wolebyc.pl