Opakowanie stanowi integralny składnik współczesnego społeczeństwa. Współczesne opakowania wytwarzane są z różnych materiałów i występują w różnych formach wynikających z przeznaczenia i funkcji, jaką mają do spełnienia. W 1994 roku Unia Europejska przyjęła znaną dyrektywę dotyczącą opakowań i odpadów opakowaniowych, która ostatnio została zmodyfikowana. Dyrektywa obejmuje wszystkie obszary i aspekty związane z opakowaniami i odpadami z nich powstającymi.

Opakowanie stanowi integralny składnik współczesnego społeczeństwa. Współczesne opakowania wytwarzane są z różnych materiałów i występują w różnych formach wynikających z przeznaczenia i funkcji, jaką mają do spełnienia. W 1994 roku Unia Europejska przyjęła znaną dyrektywę dotyczącą opakowań i odpadów opakowaniowych, która ostatnio została zmodyfikowana. Dyrektywa obejmuje wszystkie obszary i aspekty związane z opakowaniami i odpadami z nich powstającymi.

W artykule 10 dyrektywy stwierdza się, że Unia Europejska powinna popierać opracowanie norm zawierających kryteria i metodologie prowadzenia analizy cyklu życia (LCA) dla opakowań [1], czyli tzw. ekobilansów. Ekobilans jest instrumentem ochrony środowiska, służącym do oceny ekologicznej produktu, procesu lub firmy. Bilans ekologiczny produktu może być rozpatrywany na dwa sposoby:

- obejmując media, z uwzględnieniem czynników wejściowych (input – nośniki energii, materiały, woda) oraz czynników wyjściowych (output – powietrze, ścieki, odpady, hałas);
- jako cykl życia produktu: od wytworzenia, poprzez wykorzystanie i zużycie, aż do utylizacji (łącznie z uwzględnieniem możliwości recyklingu).

Zgodnie z normami ISO serii 14040, ekobilans powinien obejmować następujące fazy: definicję celu i zakresu, bilans materiałowy (analiza wejść i wyjść), analizę oddziaływań oraz interpretację wyników. Szerzej zagadnienia te zostały przez nas omówione we wcześniejszych publikacjach [2, 3]. Bilanse ekologiczne są szeroko opracowywane dla branży opakowaniowej przez wiele ośrodków na zlecenie producentów, dystrybutorów lub organizacji ekologicznych [4].

Obecnie przedstawione zostaną wyniki analizy porównawczej opakowań popularnego wyrobu rynkowego. Przedmiotem analizy były opakowania do kremów nawilżających dostępnych na polskim rynku. Badaniu zostały poddane cztery opakowania z różnych materiałów i o różnej objętości:

- pudełko aluminiowe o objętości 250 ml do kremu Nivea;
- pudełko z polipropylenu o objętości 200 ml do kremu Kamill;
- pudełko z polistyrenu o objętości 50 ml do kremu Naj;
- słoik szklany o pojemności 50 ml z nakrętką z polistyrenu opakowany w kartonik do kremu Kolastyna.

Jednostką funkcjonalną jest opakowanie o objętości 1000 ml. Zatem strumienie obniesienia dla poszczególnych opakowań wynoszą odpowiednio: 4, 5, 20 i 20. Analiza została przeprowadzona za pomocą programu SimaPro metodą Eco-indicator 99. Wszystkie dane niezbędne do przeprowadzenia obliczeń pochodzą z bazy danych systemu SimaPro. Dlatego są one obarczone pewnym stopniem niepewności. Badanie opakowań do kremów pielęgnacyjnych przeprowadzono pod kątem następujących kategorii wpływu:

- czynniki rakotwórcze;
- zaburzenia oddechowe u ludzi powodowane substancjami organicznymi;
- zaburzenia oddechowe u ludzi powodowane substancjami nieorganicznymi;
- zmiana klimatu;
- niszczenie warstwy ozonowej;
- toksyczność;
- zakwaszenie;
- eutrofizacja;
- wykorzystanie powierzchni;
- wykorzystanie minerałów;
- wykorzystanie paliw kopalnych.

Na wyniki wskaźników w danej kategorii wpływu składają się wyniki poszczególnych etapów wytwarzania danego opakowania. Każdy z materiałów użytych do produkcji oraz procesy uzyskiwania energii powodują określony wpływ na środowisko naturalne. Po dokonaniu cięć, czyli po odrzuceniu wyników o wartości niższej niż 0,10%, uzyskane wyniki przedstawione są na poniższym wykresie:


Rys. 1. Wyniki kategorii wpływu poszczególnych opakowań

Z wykresu wynika, że dla opakowania do kremu Kamill (z polipropylenu) największy wskaźnik wpływu mają kategorie: paliwa kopalne (77%) i zaburzenia oddechowe u ludzi powodowane substancjami nieorganicznymi (16%). Wyniki pozostałych kategorii mają znikomy wpływ na oddziaływanie środowiskowe tego opakowania.

W kategorii wpływu wykorzystanie paliw kopalnych największy udział ma produkcja polipropylenu, która stanowi aż 97% całego wyniku w tej kategorii. Pozostałe 3% są udziałem produkcji folii aluminiowej. W kategorii wpływu zaburzenia oddechowe u ludzi powodowane przez substancje nieorganiczne produkcja PP stanowi 90%, natomiast produkcja folii aluminiowej 10% wyniku. Przy produkcji opakowania aluminiowego do kremu Nivea wpływ na środowisko naturalne rozkłada się na wiele kategorii. W kategorii wykorzystanie paliw kopalnych jest to 22,2 mPt, co stanowi 41% udziału w całkowitym wyniku. Kolejne co do wielkości wskaźnika są kategorie: zaburzenia oddechowe u ludzi powodowane substancjami nieorganicznymi, która uzyskała 28% i zmiany klimatu z wynikiem 11%. Nie bez znaczenia pozostaje także wykorzystanie minerałów, terenu oraz czynnik rakotwórczy. Opakowanie do kremu Naj składa się z pudełka i nakrętki wykonanych z PS oraz z zabezpieczającej folii aluminiowej. Także w przypadku opakowań z polistyrenu największe znaczenie środowiskowe ma zużycie paliw kopalnych (216 mPt, czyli 78%). 14% wpływu przypisuje się kategorii zaburzenia oddechowe u ludzi. Pozostałe wyniki należą do kategorii: zmiany klimatu, zakwaszenie, eutrofizacja i pozostałych.

Proces produkcji PS zdominował wyniki zarówno w kategorii paliw kopalnych, jak i efektu oddechowego wywołanego substancjami nieorganicznymi, gdzie uzyskano wyniki na poziomie 99% i 98%. Udział produkcji aluminium wynosi 2%.

Opakowanie kremu Kolastyna jest najbardziej zróżnicowane ze wszystkich badanych opakowań. Składa się ze słoiczka szklanego, nakrętki z polistyrenu z wkładką ze spienionego polietylenu, ochronnej folii aluminiowej, a całość opakowana jest w pudełko tekturowe.

Procentowy rozkład kategorii wpływu jest podobny jak przy innych opakowaniach. Również tutaj dominuje wykorzystanie paliw kopalnych (58%), a zaraz za nim zaburzenia oddechowe u ludzi powodowane substancjami nieorganicznymi (21%). Na trzecim miejscu znalazła się toksyczność, osiągając 10% całkowitego udziału w wyniku końcowym. Produkcja szkła jest czynnikiem, który ma największy udział we wszystkich kategoriach wpływu. Wynika to z ogromnej przewagi masowej pojemnika szklanego.

Jednak w przypadku kategorii wpływu paliwa kopalne, gdzie produkcja szkła osiąga 56%, duże znaczenie ma także produkcja PS, o czym świadczy aż 29% ogólnego wyniku. Produkcja papieru stosowanego jako opakowanie zewnętrzne także nie pozostaje bez znaczenia w tej kategorii (13%). Jedyną kategorią wpływu niemal całkowicie zdominowaną przez proces produkcji szkła jest toksyczność. Jego udział w całkowitym wyniku wynosi aż 99%. Pozostały 1% należy do procesu produkcji papieru. W metodzie Ekowskaźników 99 kategorie wpływu o podobnym oddziaływaniu łączą się w trzy kategorie szkody: ludzkie zdrowie, jakość ekosystemu i zasoby.

Do kategorii szkody ludzkie zdrowie należą: czynniki rakotwórcze, zaburzenia oddechowe u ludzi powodowane substancjami organicznymi i nieorganicznymi, zmiany klimatu i niszczenie warstwy ozonowej. W skład jakości ekosystemu wchodzą: toksyczność, wykorzystanie terenu, eutrofizacja i zakwaszenie. Wykorzystanie minerałów i paliw kopalnych to składowe kategorii szkody zasoby. Poniższy wykres przedstawia udział kategorii szkód związanych z poszczególnymi opakowaniami.


Rys. 2. Kategorie szkody dla poszczególnych opakowań

Dla wszystkich systemów opakowań największe szkody są ponoszone w kategorii zasoby. Na te wyniki wpływ ma zapewne wysokie zużycie paliw kopalnych używanych do produkcji wszystkich materiałów opakowaniowych.

W przypadku opakowania z PS (Naj) wartość tej kategorii wynosi aż 216 mPt, podczas gdy dla ludzkiego zdrowia 51,4 mPt, a dla jakości ekosystemu zaledwie 7,14 mPt. W kategorii jakość ekosystemu najwyższą wartość ma opakowanie złożone do kremu Kolastyna, którego głównym składnikiem jest szkło. Materiał ten także wyróżnia się w kategorii ludzkie zdrowie, osiągając największą wartość ze wszystkich opakowań.

Opakowanie z PP (Kamill) największą wartość ma dla kategorii zasoby (32,9 mPt). Ten materiał opakowaniowy wykazuje najniższą wartość dla kategorii jakość ekosystemu. Opakowanie aluminiowe do kremu Nivea wykazuje zbliżone wartości w dwóch kategoriach: zasobów i zdrowia ludzkiego (26 i 24 mPt).

Wnioski

- Wysoki udział opakowania do kremu Kolastyna w kategorii szkody jakość ekosystemu wynika z dużej liczby komponentów tego opakowania. Opakowanie to wykazuje również największą toksyczność ekologiczną, co ma związek z produkcją szkła.

- Opakowanie aluminiowe wykazuje wpływy w największej ilości kategorii, co ma niewątpliwie związek ze skomplikowanym procesem produkcji samego aluminium.

- Zarówno pod względem kategorii wpływów, jak i kategorii szkody opakowania z tworzyw sztucznych (PP i PS) mają podobne wyniki, niższe od wyników dla opakowań z innych materiałów.

Literatura

[1] CEN Report Cr 13910 Packaging – Report on criteria and methodologies for life cycle analysis of packaging.
[2] PODSIADŁOWSKA A., FOLTYNOWICZ Z.: Ocena cyklu życia (Life Cycle Assessment – LCA), [w:] Odpady i opakowania – nowe regulacje i obowiązki (W. Urbaniak red.), Wydawnictwo FORUM, Poznań 2002, rozdz. 2/6.2.
[3] PODSIADŁOWSKA A., FOLTYNOWICZ Z.: Ocena cyklu życia (LCA). Nowa metoda szacowania ekologicznych skutków działalności gospodarczej, „Recykling”. 9, 24–25, 2002.
[4] PODSIADŁOWSKA A., FOLTYNOWICZ Z.: Ocena cyklu życia opakowań do napojów, czyli LCA w praktyce, [w:] Odpady i opakowania – nowe regulacje i obowiązki (W. Urbaniak red.), Wydawnictwo FORUM, Poznań 2002, rozdz. 2/6.2.1.
Dr hab. Zenon Foltynowicz, prof. nadzw. AE, Dziekan Wydziału Towaroznawstwa Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, kierownik Katedry Ekologii Produktów, zajmuje się problematyką ekologii produktów.

Dr inż. Anna Lewandowska, adiunkt w Katedrze Ekologii Produktów Wydziału Towaroznawstwa Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, specjalistka z zakresu ekologicznej oceny cyklu życia wyrobów LCA.

Mgr inż. Weronika Borowska obroniła pracę magisterską w Katedrze Ekologii Produktów Wydziału Towaroznawstwa, obecnie pracuje jako specjalistka od opakowań.


Komentarze