Opakowania w dniu dzisiejszym są niezbędnym elementem w nowoczesnym obrocie towarowym. Mimo działań ekologów, którzy podkreślają, że „najlepszym opakowaniem jest brak opakowania”, stanowią one konieczny warunek zabezpieczenia jakości produktu i jeden z podstawowych środków reklamy.

Wstęp

W przypadku opakowań żywności opakowania są często wręcz nieodzowne – gwarantują one bowiem trwałość produktu spożywczego i zabezpieczają otoczenie przed opakowywanym produktem. Jak duże jest znaczenie opakowań w przemyśle spożywczym potwierdza fakt, że ocenia się, iż w Polsce około 70% opakowań jest wykorzystywana właśnie w tym sektorze [5][6].
Prawidłowo działająca gospodarka odpadami opakowaniowymi, by nie obciążać środowiska powinna opierać się zgodnie z obowiązującym w Polsce prawem na [8][9]: unikaniu powstawania odpadów, wykorzystywaniu już powstałych odpadów (np. przez rozwój cyklicznej gospodarki, ponowne wykorzystanie surowca, spalanie z odzyskiem energii, czy kompostowanie), uzasadnionej przyrodniczo i ekonomicznie zbiórce odpadów, eliminacji materiałów szkodliwych, składowaniu odpadów biodegradowalnych. Realizację takiej gospodarki zapewnia łańcuch obiegu opakowań przedstawiony na rys. 1, który w Polsce jest obecnie „wymuszany” ustawodawczo. Jeśli będziemy sprawnie i wydajnie realizować łańcuch obiegu opakowań przedstawiony na rys 1 to dopiero wtedy możemy mówić o ekologicznym systemie opakowań.


Rys. 1. Poprawny łańcuch obiegu opakowań
Funkcjonowanie Polskiego modelu gospodarki opakowaniami

Ubieganie się Polski o członkostwo w Unii wymagało wprowadzenia wytycznych Dyrektywy 94/62/EC do krajowych regulacji prawnych. Ujednolicenie polskiego i europejskiego prawa zostało przeprowadzone przez opracowanie następujących nowych ustaw [10]:
- O odpadach
- O opakowaniach i odpadach opakowaniowych.
- O obowiązkach przedsiębiorców w zakresie gospodarowania niektórymi odpadami oraz o opłacie produktowej i opłacie depozytowej.
Ustawy te, obowiązujące od 1 stycznia 2002 r., wprowadziły w kraju system zarządzania opakowaniami poużytkowymi, który podobnie jak w krajach Unii Europejskiej, opiera się na odpowiedzialności producentów za zagrożenia dla środowiska wynikające z wprowadzania na rynek opakowań, ich stosowania, a następnie odzysku powstałych odpadów. Istotą nowych regulacji jest również ustalenie wymagań ekologicznych dotyczących opakowań, a także zdefiniowanie odpadów opakowaniowych jako grupy wymagającej prowadzenia odrębnej gospodarki i ewidencji.
Drugim istotnym powodem wdrożenia uregulowań prawnych dotyczących odpadów opakowaniowych jest konieczność prowadzenia racjonalnej gospodarki tymi odpadami. Deponowanie opakowań poużytkowych na składowiskach odpadów, jak to się działo w odniesieniu do ponad 80% masy odpadów opakowaniowych wytwarzanych w Polsce, to marnotrawstwo surowców i energii [1][3].
Jak wskazują dane szacunkowe opracowane przez Centralny Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Opakowań w Warszawie, w roku 2000 wytworzono ich około 3,4 min ton, a prognoza na 2007 r. przewiduje wzrost do 4,8 min ton [9]. Największy udział w ogólnej masie odpadów opakowaniowych stanowią odpady z papieru i tektury oraz szklane, następnie z tworzyw sztucznych i drewna. W Polsce praktycznie do 2002 r. odzysk odpadów opakowaniowych prowadzony był przede wszystkim jako recykling materiałowy, gdyż nie stosowano na szerszą skalę recyklingu organicznego (kompostowania) i chemicznego oraz termicznych metod przekształcania odpadów. Z uwagi na brak systemu organizacyjno-prawnego określającego źródła finansowania selektywnej zbiórki, uzyskany w latach 1998-2000 poziom recyklingu odpadów opakowaniowych szacowany był na około 16 % [2][8]. Recykling realizowany był jedynie w odniesieniu do odpadów, które stanowiły wartościowe surowce wtórne potrzebne ze względów technologicznych istniejącym zakładom przetwórczym. Najwyższy poziom, w granicach limitów wytyczonych w Dyrektywie 94/62/EC (25-45%), osiągnięto dla odpadów z papieru i tektury (około 37 %), zdecydowanie niższy dla stłuczki opakowaniowej (około 10%), odpadów aluminiowych (około 9 %) i odpadów z tworzyw sztucznych (około 5 %). Natomiast odpady wielomateriałowe deponowane były na składowiskach odpadów komunalnych (brak technologii przetwórczych) [9].
Ogólne zasady funkcjonowania polskiego systemu gospodarki odpadami opakowaniowymi przedstawiono schematycznie na rys. 2. Rysunek ten ilustruje przepływ strumieni odpadów i sposoby ich pozyskania, a także redystrybucję środków przeznaczonych na finansowanie prac związanych ze zbiórką opakowań poużytkowych. Polski system przewiduje zbiórkę bezpośrednio przez przedsiębiorców (samodzielna realizacja obowiązku) lub jej dofinansowanie z funduszy utworzonych z opłat pobieranych od przedsiębiorców w ramach nałożonego obowiązku recyklingu opakowań poużytkowych. Uzyskane od przedsiębiorców środki finansowe na prowadzanie selektywnej zbiórki pochodzą z funduszy celowych, utworzonych z:
- opłat recyklingowych pobieranych od przedsiębiorców przez organizacje odzysku, powołane na zasadach spółek akcyjnych,
- opłat produktowych, traktowanych jako kara za niewypełnienie przez przedsiębiorców obowiązku recyklingu i wpłacanych na rachunek urzędu marszałka województwa.
Powołane organizacje odzysku powinny prowadzić wyłącznie działalność polegającą na organizowaniu, zarządzaniu lub prowadzeniu przedsięwzięć w zakresie odzysku i recyklingu. W Polsce utworzono i zarejestrowano kilkanaście organizacji. Najwcześniej powołane organizacje to: RekoPol SA, EKO-PUNKT SA, Polski System Recyklingu SA, IPOO STOLICA SA, Recal SA itd. Lista organizacji ulega rozszerzeniu i powstają nowe (jedyny wymóg prawny do powołania organizacji to odpowiedni kapitał założycielski zgromadzony przez akcjonariuszy). Środki finansowe z opłat recyklingowych, zgromadzone przez organizacje, są przeznaczane na własne utrzymanie oraz na bezpośrednie dofinansowanie firm usług komunalnych prowadzących zbiórkę odpadów lub na dofinansowanie zbiórki prowadzanej przez samorząd gminny.
Organizacja, w zależności od przyjętej w statucie formy działania, będzie dokonywać uzgodnień z: - Władzami gminnymi lub firmami usług komunalnych. Uzgodnienia dotyczą zbiórki określonej masy odpadów, przygotowania odpadów do przetwórstwa, zasad odpłatności za prowadzone prace itp.,
- Zakładami przetwórczymi w celu dokonania odbioru określonego tonażu, uprzednio zebranych i przygotowanych surowców wtórnych.
W ramach krajowego sytemu pokrycie kosztów selektywnej zbiórki odpadów opakowaniowych prowadzonej w gminach będzie możliwe również ze środków finansowych przekazywanych gminom z opłaty produktowej, pobieranej od przedsiębiorców niewywiązujących się lub wywiązujących się w niedostatecznym stopniu ze swoich obowiązków (również organizacji). Wysokość opłaty produktowej oblicza się dla każdego rodzaju opakowań - jest to iloczyn stawki opłaty i różnicy między wymaganym a osiągniętym poziomem recyklingu. Wysokość stawki opłaty produktowej jest ustalana co roku. Środki finansowe z opłat produktowych, naliczonych i pobranych od przedsiębiorców, będą gromadzone na rachunkach Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW), potem Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (WFOŚiGW), aby w końcu trafić do gmin. Gminy (związki gmin) uzyskują środki pochodzące z opłat produktowych proporcjonalnie do ilości odpadów opakowaniowych przekazanych do odzysku i recyklingu, wykazanych w sprawozdaniach. NFOŚiGW pozostawione na swoim koncie środki przeznacza na finansowanie działań w zakresie odzysku i recyklingu, a także edukację ekologiczną dotyczącą selektywnej zbiórki oraz recyklingu odpadów opakowaniowych. W ramach uzyskanych środków, pochodzących z opłat produktowych oraz opłat przekazywanych przez współpracujące organizacje, gminy organizują selektywną zbiórkę na swoim terenie. Nowe polskie regulacje wprowadziły zasadę współodpowiedzialności za wytworzone odpady opakowaniowe. Różnym ogniwom „łańcucha opakowaniowego" przypisano różne obowiązki związane z ich rolą w całym systemie.


Rys. 2. Polski system gospodarki opakowaniami
Sposoby wypełniania obowiązku recyklingu

Nowością, która pojawiła się w ustawie o odpadach (art. 5) jest tzw. "zasada rozszerzonej odpowiedzialności producenta". Oznacza ona, że producent jest odpowiedzialny nie tylko za odpady powstające w toku jego produkcji, ale również za odpady powstające z produkowanych przez niego wyrobów. Przyjęta ustawowo zasada rozwiązywania kwestii odpadów z opakowań zakłada, że zrobią to ich wytwórcy i użytkownicy - sami albo z pomocą wyspecjalizowanej organizacji gospodarczej. Dopiero gdy nie będą się z tego wywiązywać, zastosowany zostanie instrument podatkowy w postaci opłat produktowych zasilających fundusze ekologiczne. Wysokie opłaty mają mobilizować przedsiębiorstwa do zaangażowania. Możliwości realizacji swoich obowiązków recyklingu opakowań przez producentów – przedsiębiorców przedstawia rys. 3.


Rys. 3. Sposoby wypełniania przez przedsiębiorców obowiązku recyklingu [9][10]
Poziomy recyklingu

Poszczególne poziomy recyklingu dla określonych opakowań określa ustawodawca. Procentowe poziomy recyklingu odpadów opakowaniowych w stosunku do masy wprowadzanych na rynek krajowy, w drodze sprzedaży lub importu opakowań, w poszczególnych latach do 31 grudnia 2007 roku przedstawiono na rys. 4.


Rys. 4. Zakładane przez Rząd poziomy recyklingu odpadów opakowaniowych [10]
Opłata produktowa

Opłata produktowa (rys. 5) jest obliczana jako iloczyn stawki opłaty (Rys. 4) i różnicy pomiędzy wymaganym (zatwierdzonym przez rząd) a osiągniętym poziomem odzysku (recyklingu) przeliczonej na wielkość wyrażoną w masie albo ilości produktów lub opakowań. Poziom odzysku i recyklingu odpadów opakowaniowych i poużytkowych (P) stanowi wyrażona w procentach wartość ilorazu masy lub ilości odpadów opakowaniowych i poużytkowych poddanych odpowiednio odzyskowi lub recyklingowi (B) oraz masy lub ilości wprowadzonych na rynek opakowań lub produktów (C), w określonym czasie: P = B/C * 100%. Za przykład obliczania opłaty produktowej może posłużyć taka sytuacja: Producent, który wyprodukował np. w 2002 r. tonę opakowań z aluminium. Zatem zgodnie z rozporządzeniem, powinien przetworzyć ponownie 15 proc., czyli 150 kg tego surowca. Jeśli tego nie uczyni, to od 150 kg będzie musiał zapłacić opłatę produktową, w tym wypadku 1,25 zł za kg. 150 kg x 1,25 zł/kg = 187,50 zł. Jeśli uda mu się przetworzyć np. 50 kg odpadów, opłata będzie niższa: (150 kg - 50 kg) x 1,25 zł = 125 zł [17]. Taką samą metodę obliczeń należy przeprowadzić dla dowolnego roku.


Rys. 5. Stawki opłat produktowych
Wnioski

Należy stwierdzić, że w celu zmniejszenia odpadów opakowaniowych konieczne jest współgranie ze sobą szeregu czynników. Należą do nich:
- przygotowanie techniczno-organizacyjne,
- poziom świadomości społecznej,
- respektowane przepisy prawne.
Wymagania Unii Europejskiej określają, że pozyskiwanie surowców wtórnych z opakowań produktów żywnościowych w Polsce powinno sięgać 50-60% [7]. Jest to bardzo duże wyzwanie dla całej społeczności polskiej.
Od daty wprowadzenia nowych przepisów tysiące polskich przedsiębiorstw borykać się będzie z finansowymi i organizacyjnymi ciężarami, którym niełatwo będzie podołać. Nowe obowiązki spadną również na samorządowe jednostki administracyjne. W 2008 roku (w kwestii opakowań i odpadów z opakowań otrzymaliśmy 5-letni okres przejściowy) Polska ma osiągnąć 25-proc. poziom recyklingu opakowań i 50-proc. poziom ich odzyskiwania [17]. Aby spełnić omówione nowe wymagania i przepisy prawne polskie przedsiębiorstwa będą musiały zainwestować w urządzenia, know-how, miejsca magazynowania, sieć punktów zbiórki, obsługę operacyjną, administracyjną, księgową itp., aby we własnym zakresie sprostać wymaganiom nowych ustaw.
Na takie rozwiązania będą mogły sobie jednak pozwolić tylko potężne przedsiębiorstwa lub ich konglomeraty. Przedsiębiorstwa importujące lub wytwarzające dany produkt lub opakowanie mogą również powołać wspólną organizację, która zajmie się ich odzyskiem i recyklingiem. Obecnie należy zgodnie z ustawą zmienić hierarchię rozwiązań i priorytetów, które są realizowane w gospodarce opakowaniowej. Hierarchia rozwiązań i priorytetów w zintegrowanych systemach gospodarki odpadami opakowaniowymi jest następująca:
1. Unikanie opakowań tam gdzie to możliwe. Stosowanie transportu „luzem”, bądź opakowań wielokrotnego użytku.
2. Minimalizacja masy i wielkości opakowań.
3. Selektywna zbiórka i recykling odpadów opakowaniowych. Zbiórka selektywna powinna być realizowana równocześnie różnymi systemami: „u źródła”, „kontener w sąsiedztwie”, zbiorcze punkty selektywnego gromadzenia itp.
4. Wprowadzanie kompostowania jako metody recyrkulacji. Kompostowanie odpadów obejmuje bioodpady opakowaniowe pozyskane w drodze selekcji z gospodarstw domowych.
5. Termiczne unieszkodliwianie obejmuje odpady pozostałe – niewykorzystane wtórnie z uwagi na nieopłacalny ekonomicznie ich przerób. Spalarnie powinny mieć rozbudowane systemy oczyszczania spalin, spełniające rygorystyczne normy zanieczyszczenia powietrza.
6. Składowanie odpadów – zgodnie z wymaganiami UE. Składowiska mogą deponować docelowo wyłącznie odpady przetworzone z innych zaawansowanych technologii oraz odpady nieaktywne, jak gruz i popiół.
Na podstawie tak sprecyzowanej hierarchii działań można nakreślić schemat właściwego systemu zagospodarowywania odpadów opakowaniowych, który powinien funkcjonować w Polsce (rys. 6).


Rys. 6. Zmiana systemu zagospodarowywania odpadów opakowaniowych [3][8][10]
Literatura

[1] Mroziński A., Szark M.: Problemy recyklingu opakowań w świetle istniejącego prawa w Polsce oraz przepisów Unii Europejskiej. I Międzynarodowe Seminarium Młodych Pracowników Nauki i Studentów, Europa bez granic – Polska a Unia Europejska, 10-11 maja 2002, str. 247-257
[2] Mroziński A., Kikiewicz Z.: Recyrkulacja materiałów opakowaniowych w przemyśle spożywczym. Żywienie Człowieka - Inżynieria Maszyn, VII Międzynarodowa Konferencja Naukowo-Techniczna, ICF2002, ATR Bydgoszcz, Bydgoszcz, 14 luty 2002, str. 197-205
[3] Mroziński A., Kikiewicz Z.: Recyrkulacja makulatury w Polsce. Inżynieria Maszyn 18/2001, XI International Conference on Machinery Recycling, ATR Bydgoszcz, Bydgoszcz, 23-24 maj 2001, str. 329-337
[4] Mroziński A.: Современные упаковки в пищевой промышленности. Тexнолoгии Переpaбmки и Упаковки, No 6, Vol. 13, Białoruś, 2001, str. 30-31
[5] Kikiewicz. Z., Mroziński A.: Współczesne opakowania papierowe w przemyśle spożywczym. V Konferencja Naukowo-Techniczna, Żywienie Człowieka ICF-HI`2000, Bydgoszcz, 4-5 luty 2000, str. 201-207
[6] Korzeniowski A.: Ekologiczne opakowania. Jak to zrobić? Opakowania. Nr 2/1998
[7] Kikiewicz Z., Mroziński A.: Model recyklingu opakowań po napojach. Ekologia i technika. Nr 2, Vol. VI. Bydgoszcz 1998, str. 40-43
[8] Żuk D.: Problemy z opakowaniami produktów spożywczych. I-sza Międzynarodowa konferencja Naukowo-Techniczna. Problemy recyklingu. Politechnika Warszawska. Rogów 2001
[9] Żakowska H.: Polski model zarządzania odpadami opakowaniowymi. Materiały Seminarium Opakowania a Środowisko, Centralny Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Opakowań, Warszawa 18.03.2003
[10] Ustawy z dnia 11 maja 2001r. o opakowaniach i odpadach opakowaniowych oraz o obowiązkach przedsiębiorców w zakresie gospodarowania niektórymi odpadami oraz o opłacie produktowej (Dz. U. Nr 63, poz. 638 i 639).