Przypadający w tym roku jubileusz 15-lecia Polskiej Izby Opakowań oraz ustanowiony przez Izbę 3 lata temu Dzień Opakowań (15 września), a także Targi Opakowań dla Przemysłu Spożywczego Pakfood (Poznań, 14-17 września), stanowią szczególną okoliczność do refleksji na temat rynku i przemysłu opakowań w Polsce (Artykuł mgr inż. Wacława Wasiaka z Polskiej Izby Opakowań Rynek i przemysł opakowań w Polsce - wybrane problemy).

Rynek  opakowań w Polsce  2009 - 15 września  Dniem Opakowań.
Opisując rynek opakowań, jego rozmiary, strukturę i zachodzące zmiany, trzeba pamiętać - w szczególności przy porównaniach z rynkami w innych krajach - iż rynek ten jest ściśle powiązany z poziomem rozwoju gospodarczego i cywilizacyjnego danego kraju lub regionu. Im bardziej rozwinięty gospodarczo kraj oraz odpowiadający temu poziom zamożności jego obywateli, tym większy i bogatszy jest rynek opakowań, wyrażany ilością zużytych opakowań, tak w obrocie towarowym, jak i w gospodarstwach domowych. O słuszności tej tezy świadczą dane zawarte w tabeli 1, przedstawiające relacje pomiędzy wielkością produktu krajowego brutto wg parytetu siły nabywczej na jednego mieszkańca (per capita) i zużyciem opakowań per capita. Pojęcie „zużycia" jest najczęściej używane przy analizach rynku opakowań, wg zasady: „zużyte - oznacza sprzedane".


Tab. 1. Relacje pomiędzy poziomem dochodu narodowego a zużyciem opakowań (dane dla 2007 r.)

Opakowanie to nieodłączny element codziennego życia. W nowoczesnym społeczeństwie trudno sobie wyobrazić nie opakowane produkty. Dlatego rynek opakowań jest mocno powiązany z rynkiem różnych towarów w ogóle. Ocenia się, że średnio 2% wartości towarów pojawiających się na rynku przypada na opakowania. Zaś w przemysłach wymagających intensywnego pakowania (przetwórstwo żywności, produkcja napojów) udział ten wynosi 7-8%. Jak zatem wygląda rynek opakowań w Polsce oraz zaspakajający potrzeby tego rynku - przemysł opakowań?

Wielkość rynku opakowań w Polsce w ujęciu wartościowym ocenia się na 4,2 mld euro. W przeliczeniu na jednego mieszkańca (per capita) - wynosi to ok. 110 euro. Rynek światowy oceniany jest na 408 mld euro, co w przeliczeniu na jednego mieszkańca naszego globu wynosi ok. 61,0 euro (dane dla 2008 r.). W najbardziej rozwiniętych gospodarczo i cywilizacyjnie krajach wskaźnik ten waha się w granicach 260-350 euro. Analizując rozmiary i tempo zmian na rynku opakowań w Polsce na tle rynków w wysoko rozwiniętych krajach Europy Zachodniej, trzeba pamiętać o niskim poziomie rynku w latach centralnie sterowanej gospodarki. Fakt chronicznego deficytu towaru powodował, iż nie działały reklamowo-marketingowe funkcje opakowania. Ważnym było kupić określony produkt, bez względu na to w jakim opakowaniu występował na rynku. Stąd też lata dziewięćdziesiąte ubiegłego stulecia to okres dynamicznego rozwoju rynku, a w ślad za nim - przemysłu opakowań w Polsce. W tym czasie uruchomiono produkcję wielu opakowań dotychczas w Polsce nie wytwarzanych, takich m.in. jak puszki do napojów czy butelki PET.

Było to możliwe dzięki wejściu na polski rynek inwestorów zagranicznych i skutkowało dynamicznie rosnącą podażą i sprzedażą opakowań (patrz tab. 2).


Tab. 2. Dynamika sprzedaży opakowań w latach 1995-2000

Dzięki tak wysokiej dynamice rozwoju rynku opakowań w 2000 r. zużycie opakowań w Polsce wynosiło ok. 70 euro per capita, osiągając wartość ok. 110 euro w 2008 r. (patrz tabela 3).


Tab. 3. Zużycie opakowań w Polsce, w ujęciu wartościowym w latach 1995-2008

W tabeli 4 zamieszczono informacje o strukturze rynku opakowań w Polsce, Europie i na świecie z punktu widzenia materiału konstrukcyjnego.


Tab. 4. Struktura rynku opakowań wg materiału konstrukcyjnego dla Polski, Europy i świata (stan 2005 r.)

Struktura rynku rozwiniętych krajów Europy Zachodniej jest właściwą dla krajów o wysokim poziomie rozwoju gospodarczego i cywilizacyjnego. Do takiego poziomu aspiruje także Polska. Można zatem założyć, iż w strukturze polskiego rynku opakowań następować będą zmiany zmierzające do modelu rynku wysoko rozwiniętych krajów Europy Zachodniej. Tak więc w najbliższych latach należy spodziewać się zwiększenia w ogólnej strukturze rynku, opakowań z papieru i tektury o ok. 4-5 %, utrzymanie się prawie na dotychczasowym poziomie udziału opakowań z tworzyw sztucznych, dalsze zmniejszenie udziału opakowań z metalu oraz ze szkła, choć prognozy co do opakowań ze szkła znacznie się różnią. Wielu analityków rynku opakowań prognozuje renesans opakowań szklanych.

Również z punktu widzenia przeznaczenia opakowań, struktura krajowego rynku opakowań nie odbiega znacząco od struktury rynku wysoko rozwiniętych krajów Europy Zachodniej (patrz tabela 5).


Tab. 5. Struktura rynku opakowań z punktu widzenia ich przeznaczenia, w Polsce, Europie i Świecie wg stanu w 2005 roku

Przemysł opakowań w Polsce

Na potrzeby rynku opakowań pracuje w Polsce ok. 7 tys. firm (zarówno osoby fizyczne jak i prawne). Są to zarówno małe, kilkuosobowe firmy, jak również średnie oraz duże, zatrudniające powyżej 1 tys. pracowników. Ze względu na brak dokładnej statystyki oraz fakt, iż wiele firm oprócz opakowań produkuje również inne wyroby, dotyczy to w szczególności producentów opakowań z tworzyw sztucznych - w opracowaniach Polskiej Izby Opakowań przyjmujemy, iż na przemysł opakowań „składa się" ok. 4,3 tys. liczących się na rynku firm. W tej liczbie ok. 2,3 tys. to producenci, ok. 1,2 tys. to firmy świadczące usługi opakowaniowe lub obsługujące przemysł opakowań i ok. 800 to firmy zajmujące się dystrybucją. W tak określonym przemyśle opakowań zatrudnionych jest powyżej 200 tys. osób. Branża opakowań wytwarza ok. 2% PKB.

Specyfiką polskiego przemysłu opakowań jest stosunkowo wysoki stopień koncentracji produkcji, o czym świadczy fakt, iż z liczby 2,3 tys. producentów niecałe 300 zaspakaja w 70% potrzeby krajowego rynku opakowań. Jest to rezultatem głębokiej restrukturyzacji polskiej gospodarki, charakteryzującej się radykalnymi przekształceniami własnościowymi z udziałem zagranicznych inwestorów strategicznych, reprezentujących duże koncerny i grupy kapitałowe. Dotyczy to w szczególności producentów opakowań z metalu oraz papieru i tektury falistej. W mniejszym stopniu producentów opakowań ze szkła i tworzyw sztucznych. Najwięcej firm (1150) produkuje opakowania z tworzyw sztucznych. Na drugim miejscu (850 firm) - to producenci opakowań z papieru i tektury. Więcej informacji o „materiałowej" strukturze przemysłu opakowaniowego zawarto w tabeli 6.


*) Uwzględniono największe firmy spośród ok. 500
Tab. 6. Struktura rynku producentów opakowań wg rodzaju materiału

W tabeli 7 pokazano strukturę przemysłu opakowań uwzględniającą liczbę firm produkujących na rynek opakowań i świadczących usługi opakowaniowe w ramach poszczególnych segmentów, jak: gotowe opakowania, materiały opakowaniowe, maszyny, surowce itp.


Tab. 7. Struktura przemysłu opakowań uwzględniająca liczbę firm produkujących na rynek opakowań i świadczących usługi opakowaniowe

Polski przemysł opakowań, jego struktura i tempo rozwoju były i są ściśle powiązane ze stanem i strukturą rynku opakowań. Po trudnych latach spadku konsumpcji (lata osiemdziesiąte) oraz początku transformacji gospodarczej od roku 1995 obserwujemy wyraźne ożywienie rynku. Rośnie zatem zapotrzebowanie także na opakowania. Rozpoczyna się dobry okres dla przemysłu opakowań. Zresztą - takie perspektywy widziały międzynarodowe koncerny i grupy kapitałowe kierując swój potencjał produkcyjny do Polski. Stąd też lata 1998-2008 były dobrym okresem dla przemysłu opakowań. A tempo wzrostu produkcji w zależności od rodzaju opakowań wynosiło 5-8% rocznie. Dotyczy to w szczególności produkcji opakowań z tworzyw sztucznych oraz kartonu i papieru. Ogólny tonaż produkowanych opakowań w Polsce wzrósł z 1,3 mln ton w 1998 r. do 3,8 mln ton w 2008 r., osiągając blisko trzystu procentową dynamikę wzrostu.

Również ostatnie dwa, trzy lata charakteryzuje duża dynamika wzrostu produkcji osiągająca roczne tempo w granicach 6-15% i więcej. Wg danych GUS w 2007 r. produkcja worków i toreb z papieru zwiększyła się o 12% w stosunku do 2006 r., zaś pudeł z papieru i tektury o 18%. Był to również dobry rok dla produkcji opakowań szklanych. Np. produkcja butelek ze szkła bezbarwnego do napojów i artykułów spożywczych wzrosła w tym okresie o 13%. Dużą dynamikę wzrostu produkcji odnotowano w segmencie opakowań metalowych, a w szczególności aluminiowych puszek do napojów. Dynamiczny rozwój rynku opakowań sprzyjał rozbudowie i unowocześnieniu potencjału produkcyjnego, dzięki czemu oferta zlokalizowanego w Polsce przemysłu opakowań jest w pełni konkurencyjną na rynkach zagranicznych.

Przemysł opakowań w Polsce, został praktycznie w 100% skomercjalizowany i sprywatyzowany. Jak już wspomniano, charakteryzuje się on dużym udziałem inwestorów zagranicznych (kapitału). Dotyczy to w szczególności dużych międzynarodowych koncernów i grup kapitałowych takich jak: Can PACK, Ball Packaging Europe, STORA ENSO, MONDI, SMURFIT KAPPA, Constantia, TETRA PAK, OWENS ILLINOIS, International Paper i inne. Rodzime - w większości średnie i małe firmy - skutecznie uzupełniają ofertę wiodących producentów. Istniejące rodzime firmy łącząc się w grupy kapitałowe stanowią ważny element krajowego przemysłu opakowań.

Reasumując - zlokalizowany w Polsce przemysł opakowaniowy jest w pełni nowoczesnym, dobrze zorganizowanym i zarządzanym. Dysponuje doskonałą - miejscową - kadrą o wysokich kwalifikacjach. Jest w wielu segmentach światowego przemysłu opakowań w pełni konkurencyjnym, o czym świadczy m.in. fakt, iż z chwilą wejścia Polski do Unii Europejskiej, wzrósł eksport opakowań na unijne rynki.

Polski przemysł opakowań AD 2008 (a także 2009), wyposażony w nowoczesne środki produkcji i produkujący wg najnowszych technologii, jest w stanie zaspokoić potrzeby rynku krajowego. Zaś nadwyżki mocy produkcyjnych (oceniane na ok. 20-30%) pozwalają na uzupełnienie potrzeb rynków zagranicznych. Polski przemysł opakowań, ze względu na stosunkowo łagodny charakter kryzysu w Polsce, ma szansę - w warunkach wzrostu gospodarki światowej - zająć na rynkach miejsce tych firm, którym nie udało się w warunkach kryzysu zachować swoich zdolności produkcyjnych oraz rynków zbytu.

Przemysł i rynek opakowań - spojrzenie w przyszłość

Jak wynika z wcześniej przytoczonych danych, zużycie opakowań w Polsce w ujęciu wartościowym, na koniec 2008 roku wynosiło ok. 110 euro na mieszkańca, przy wskaźniku ok. 260 euro (średnia wartość) dla kilku najbogatszych krajów Europy. Tak więc statystyczny mieszkaniec naszego kraju zużywa o 60% mniej opakowań od mieszkańca Niemiec, Włoch, Francji i Wielkiej Brytanii. Odpowiada to różnicy w poziomie dochodu narodowego między Polską, a wymienionymi krajami. Bowiem, w tym samym czasie (rok 2008), Polska osiągnęła 57% średniej unijnej pod względem PKB (per capita). Dla porównania, najbogatszy w UE Luksemburg, osiągnął poziom PKB przekraczający 2,5-krotnie średnią unijną (253%).

Wg oceny ekonomistów na dogonienie najzamożniejszych krajów UE w poziomie dochodu, Polska potrzebować będzie ok. 20-30 lat. Wydaje się, że na odrobienie zapóźnienia na rynku opakowań potrzeba będzie nieco mniej bo ok. 18-20 lat. Oczywiście przy założeniu, że roczne tempo rozwoju rynku opakowań w Polsce wynosić będzie w granicach 7-8%, podobnie jak w latach 2000-2008. Aby uzyskać taką dynamikę, polska gospodarka powinna się rozwijać w tempie gwarantującym roczny wzrost PKB w granicach 4-6%. Istnieją realne szanse na osiągnięcie takiej dynamiki rozwoju już w latach 2012-2015, przy znacznie mniejszym wzroście gospodarczym w krajach Zachodniej Europy. Bowiem przejście od recesji (ujemne wartości PKB i to w granicach, średnio - 6%) do 1,5 - 2,5% wzrostu, zajmie wielu krajom Europy Zachodniej trochę czasu.

Rynek opakowań, ściśle powiązany z rynkiem konsumpcji indywidualnej w określonych warunkach demograficznych ma swój poziom nasycenia. Widoczne jest to przy porównywaniu tempa rozwoju rynku opakowań w Polsce i krajach Zachodniej Europy w latach 2000-2005. W Polsce w tym okresie dynamika rozwoju rynku opakowań była bliska 160%, przy 108% w krajach starej UE. Świadczy to o zjawisku, które możemy określić „względnym nasyceniem rynku opakowań". I chociaż, z dzisiejszej perspektywy trudno określić poziom nasycenia rynku opakowań w Polsce, wydaje się, że możemy określić go wartością zużycia opakowań per capita ok. 300 euro. Jeśli uda nam się spełnić wymienione wcześniej warunki rozwoju, to wartość tę powinniśmy uzyskać w okresie 18-20 lat. A to oznacza, że rynek opakowań w Polsce - w świetle aktualnej sytuacji i porównań międzynarodowych - należy oceniać jako wysoce perspektywiczny. Co dobrze rokuje krajowemu przemysłowi opakowań, jeśli potrafi on sprostać konkurencji. Wiele zależeć będzie od kondycji, w jakiej wyjdzie z aktualnego kryzysu gospodarczego. Niestety ograniczone ramy artykułu nie pozwalają na szersze omówienie, jakże złożonej i równie interesującej problematyki rynku i przemysłu opakowań.Autorowi nie udało się pokazać roli i znaczenia przemysłu poligraficznego w dziedzinie rozwoju rynku opakowań. W szczególności jeśli chodzi o funkcje informacyjno-marketingowe i estetyczne opakowań. To te właśnie funkcje odgrywają decydującą rolę w zwiększaniu konkurencyjności polskich produktów na rynku. Bo jak wiadomo „kupujemy oczami".

Źródło: Mgr inż. Wacław Wasiak - Polska Izba Opakowań - Rynek i przemysł opakowań w Polsce - wybrane problemy