Mikroplastik pod lupą naukowców z Łukasiewicz – Łódzkiego Instytutu Technologicznego
Jeszcze kilkanaście lat temu mikroplastik kojarzył się przede wszystkim z zanieczyszczeniem mórz i oceanów. Dziś wiemy, że przemieszcza się nie tylko w wodzie, ale coraz częściej trafia też do gleby. Cząstki mikroplastiku znajdujemy również w organizmach ludzi i zwierząt. Wciąż jednak pozostaje wiele pytań dotyczących tego, jak mikroplastik przemieszcza się w środowisku i jakie to może mieć konsekwencje dla zdrowia ludzi oraz funkcjonowania ekosystemów.

Na te pytania odpowiedzi poszukają naukowcy z Łukasiewicz – Łódzkiego Instytutu Technologicznego, którzy wraz z partnerami z całej Polski rozpoczynają trzyletni projekt badawczy poświęcony migracji mikroplastiku w środowisku. Badania mają pokazać, jak cząstki tworzyw sztucznych przemieszczają się pomiędzy glebą a roślinami oraz czy mogą trafiać do łańcucha pokarmowego.
Problem, którego nie widać
Mikroplastik to cząstki tworzyw sztucznych o średnicy mniejszej niż pięć milimetrów. Powstają zarówno podczas produkcji przemysłowej, jak i w wyniku rozpadu większych elementów plastikowych pod wpływem promieniowania słonecznego, zmian temperatury czy ścierania. Każdego dnia do środowiska trafiają kolejne ich ilości – z opon samochodowych, ubrań wykonanych z włókien syntetycznych, kosmetyków, opakowań, folii rolniczych czy odpadów komunalnych.
Najmniejsze cząstki mikroplastiku są praktycznie niewidoczne gołym okiem, dlatego przez wiele lat pozostawały niezauważone. Tymczasem badania prowadzone na całym świecie pokazują, że mikroplastik jest obecny niemal wszędzie. Znajduje się w wodzie pitnej, osadach dennych, śniegu, deszczu, glebie, a także w odległych rejonach górskich i arktycznych, gdzie nigdy nie prowadzono działalności przemysłowej.
– Mikroplastik jest obecnie wykrywany praktycznie wszędzie w wodzie, glebie, powietrzu, a nawet w organizmach żywych. Nadal jednak nie wiemy dokładnie, jak przemieszcza się w środowisku i czy może trafiać z gleby do roślin – wyjaśnia dr Paulina Pipiak z Centrum Włókiennictwa, Obuwia i Bioprocesów, w Łukasiewicz – Łódzkim Instytucie Technologicznym.
To właśnie brak odpowiedzi na te pytania stał się impulsem do rozpoczęcia nowego projektu badawczego.
Czy rośliny mogą wchłaniać mikroplastik?
Jednym z najważniejszych zagadnień, którym zajmą się badacze, będzie sprawdzenie, czy mikroplastik może przedostawać się z gleby do tkanek roślin. Jeśli okaże się, że taki proces zachodzi, oznaczałoby to możliwość przenikania cząstek plastiku do produktów spożywczych i dalszych ogniw łańcucha pokarmowego.
Naukowcy chcą przeanalizować nie tylko samą obecność mikroplastiku, ale także mechanizmy jego migracji. Będą badać, jakie znaczenie mają rodzaje gleby, sposób jej użytkowania czy stopień przekształcenia środowiska przez człowieka.
Równocześnie oceniany będzie wpływ mikroplastiku na właściwości gleby oraz rozwój roślin. Chociaż nauka coraz częściej wskazuje na negatywne oddziaływanie tych zanieczyszczeń na środowisko, wiele procesów nadal pozostaje słabo poznanych.
Trzy środowiska, jeden cel
Badania będą prowadzone w zróżnicowanych środowiskach, obejmujących tereny rolnicze, leśne oraz miejskie i podmiejskie. Pobrane próbki gleby i roślin pozwolą porównać poziom zanieczyszczenia mikroplastikiem oraz określić, w jaki sposób cząstki tworzyw sztucznych przemieszczają się w różnych ekosystemach. Tak szeroki zakres badań nie jest przypadkowy. Każde z tych środowisk funkcjonuje inaczej i podlega innym wpływom człowieka.
- Obszary miejskie pozwolą ocenić wpływ codziennej działalności mieszkańców, transportu czy infrastruktury na ilość mikroplastiku w glebie i roślinach. Tereny rolnicze pokażą, w jakim stopniu zanieczyszczenie wiąże się z produkcją żywności i stosowaniem różnych materiałów wykorzystywanych w rolnictwie. Z kolei lasy oraz obszary chronione staną się punktem odniesienia dla środowisk mniej przekształconych przez człowieka. – tłumaczy dr inż. Dorota Gendaszewska, Lider Obszaru w Centrum Włókiennictwa Obuwia i Bioprocesów, w Łukasiewicz – Łódzkim Instytucie Technologicznym.
Porównanie wyników z tych lokalizacji ma pomóc odpowiedzieć na pytanie, gdzie mikroplastik występuje najczęściej oraz jakie procesy sprzyjają jego przemieszczaniu się.
W teren i do laboratorium
Prace badawcze rozpoczną się od poboru próbek w wytypowanych lokalizacjach. Naukowcy będą zbierać próbki gleby i roślin. Następnie materiał trafi do laboratoriów Łukasiewicz – ŁIT, gdzie zostanie poddany szczegółowym analizom.
To właśnie tam, przy wykorzystaniu specjalistycznej aparatury, będzie można określić liczbę cząstek mikroplastiku, ich wielkość, skład chemiczny oraz pochodzenie – mówi dr Paulina Pipiak.
Badania potrwają trzy lata i zakończą się opracowaniem kompleksowej analizy dotyczącej skali zanieczyszczenia mikroplastikiem w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem województwa łódzkiego.
Czy natura może pomóc?
Jednym z ciekawszych kierunków badań będzie próba znalezienia roślin zdolnych do akumulowania mikroplastiku.
Jeżeli uda się zidentyfikować gatunki, które pobierają i gromadzą większe ilości tych zanieczyszczeń w swoich tkankach, w przyszłości mogłyby one znaleźć zastosowanie w rekultywacji terenów zdegradowanych. To rozwiązanie wpisywałoby się w rozwijającą się na świecie fitoremediację, czyli wykorzystywanie roślin do oczyszczania środowiska.
Naukowcy podkreślają jednak, że na razie jest to hipoteza wymagająca potwierdzenia. Projekt ma przede wszystkim dostarczyć wiarygodnych danych naukowych.
Wiedza, która może zmienić praktykę
Rezultaty badań nie mają pozostać jedynie w laboratoriach. Celem projektu jest również przygotowanie rekomendacji dla administracji publicznej, rolników i instytucji odpowiedzialnych za ochronę środowiska.
Dzięki zebranym danym będzie można lepiej wskazać źródła zanieczyszczeń oraz obszary szczególnie narażone na ich kumulację. Pozwoli to opracować skuteczniejsze działania ograniczające emisję mikroplastiku do środowiska.
– Problem mikroplastiku przestał być wyłącznie zagadnieniem związanym z oceanami i wodami powierzchniowymi. Coraz więcej badań wskazuje na jego obecność w glebach rolniczych, lasach i wodach gruntowych. Naszym celem jest dostarczenie rzetelnej wiedzy naukowej, która pozwoli lepiej chronić środowisko oraz wspierać rozwój zrównoważonego rolnictwa – podkreśla dr hab. inż. Katarzyna Ławińska, dyrektor Centrum Włókiennictwa, Obuwia i Bioprocesów, w Łukasiewicz - Łódzkim Instytucie Technologicznym.
Edukacja równie ważna jak badania
Projekt nie ogranicza się wyłącznie do badań naukowych. Ważnym elementem będą działania edukacyjne skierowane do dzieci, młodzieży, mieszkańców, rolników, przedsiębiorców oraz samorządów.
Zaplanowano warsztaty, spotkania, konkursy i kampanie informacyjne, których celem będzie zwiększenie świadomości na temat źródeł mikroplastiku oraz sposobów ograniczania jego emisji.
Eksperci podkreślają, że walka z tym zanieczyszczeniem nie zaczyna się wyłącznie od nowych technologii. Równie ważna jest zmiana codziennych nawyków – ograniczanie jednorazowych tworzyw sztucznych, właściwa segregacja odpadów czy świadome wybory konsumenckie.
Polska mapa mikroplastiku
Projekt realizowany przez Łukasiewicz – Łódzki Instytut Technologiczny prowadzony jest we współpracy z Krajową Radą Izb Rolniczych, Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie, Regionalną Dyrekcją Lasów Państwowych w Łodzi, Tatrzańskim Parkiem Narodowym, samorządami Szadku i Bedlna, Fundacją Alternatywnych Naturalnych Technologii oraz Zakładem Wodociągów i Kanalizacji w Łodzi.
Tak szerokie partnerstwo umożliwi prowadzenie badań jednocześnie w wielu lokalizacjach oraz szybkie wykorzystanie wyników w praktyce.
Publikacja finansowana ze środków budżetu państwa w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „Nauka dla Rozwoju Społeczeństwa” nr projektu NdRS/SN/0010/2025/01, kwota finansowania projektu 1 397 176,00 zł, całkowita wartość projektu 1 778 224,00 zł.
Choć mikroplastiku nie widać gołym okiem, jego obecność staje się jednym z największych wyzwań współczesnej ochrony środowiska. Zdobyta w projekcie wiedza może pomóc odpowiedzieć na pytania, które mają znaczenie nie tylko dla naukowców, lecz także dla każdego z nas. Od tego, jak dobrze zrozumiemy drogi przemieszczania się mikroplastiku, zależy bowiem skuteczność przyszłych działań chroniących glebę, wodę, żywność i zdrowie człowieka.



